हृदयाला छिद्र (ASD, PDA, VSD)
हृदयाला छिद्र म्हणजे जन्मापासून हृदयाच्या कप्प्यांमध्ये किंवा मोठ्या नसांमध्ये राहिलेली उघडी वाट; लहान छिद्र आपोआप बंद होऊ शकतं, मोठ्याला डिव्हाइस किंवा ऑपरेशन लागतं.
छिद्रामुळे रक्त कसं फिरतं?
हृदयाला चार कप्पे असतात. उजवी बाजू रक्त फुफ्फुसात पाठवते आणि डावी बाजू जास्त दाबाने ते सगळ्या शरीरात पंप करते. मधल्या भिंतीला छिद्र असेल तर डावीकडचं रक्त उजवीकडे गळतं. मग फुफ्फुसात जास्त रक्त जातं आणि हृदयाला जास्त काम करावं लागतं. वर्षानुवर्षं असं राहिलं तर उजव्या बाजूवर आणि फुफ्फुसांवर ताण येतो.
तीन प्रकार, जे नेहमी ऐकायला मिळतात
- ASD: वरच्या दोन कप्प्यांमधल्या भिंतीला छिद्र. बऱ्याचदा मोठेपणीच लक्षात येतं.
- VSD: खालच्या दोन कप्प्यांमधल्या भिंतीला छिद्र. लहान बाळांमध्ये जास्त दिसतं. बरेच छोटे VSD आपोआप बंद होतात.
- PDA: जन्माआधी प्रत्येक बाळात एक नस असते. ती जन्मानंतर लगेच बंद व्हायला हवी, पण उघडीच राहते. वेळेआधी जन्मलेल्या बाळांमध्ये हे जास्त दिसतं.
हे का होतं?
बहुतेक छिद्रं जन्मापासूनच असतात. आईच्या पोटात हृदय तयार होत असतानाच ती राहून जातात. वेळेआधी जन्म, काही जनुकीय आजार, घरात कोणाला असा त्रास असणं, आणि गरोदरपणात आईला रुबेलासारखं इन्फेक्शन किंवा कंट्रोलमध्ये नसलेली शुगर, यामुळे शक्यता वाढते. बऱ्याचदा काही ठराविक कारण सापडत नाही.
कसं कळतं?
स्टेथोस्कोपने तपासताना डॉक्टरांना मरमर नावाचा आवाज ऐकू येतो. इको मध्ये छिद्र कोणतं, किती मोठं आणि हृदयावर किती परिणाम झालाय ते नक्की कळतं. ECG आणि छातीचा एक्स-रे पण उपयोगी पडतात. मोठ्या माणसांमध्ये छिद्र बंद करायचं ठरवण्याआधी अन्ननलिकेतून करायचा इको (TEE) करून जवळून बघतात.
उपचाराचे पर्याय
छोटं छिद्र असेल आणि हृदयावर ताण नसेल, तर बहुतेक वेळा फक्त नियमित तपासणी करतात. छिद्रामुळे हृदय मोठं होत असेल किंवा फुफ्फुसावर ताण येत असेल, तर ते बंद करायचा सल्ला देतात. बरेच ASD आणि PDA छाती न उघडता, पायाच्या नसेतून डिव्हाइस नेऊन बंद करता येतात. याबद्दल ASD डिव्हाइस क्लोजर आणि PDA डिव्हाइस क्लोजर इथे वाचा. काही VSD पण डिव्हाइसने बंद होतात, तर काहींना ऑपरेशनच लागतं. छिद्राचा आकार, जागा आणि त्याच्या कडा बघून हे ठरवतात.
उशीर का करू नये?
मोठं छिद्र वर्षानुवर्षं तसंच राहिलं तर फुफ्फुसातला दाब वाढतो (पल्मनरी हायपरटेन्शन). मग नंतर छिद्र बंद करणं सुरक्षित राहत नाही. बाळ भरभर श्वास घेत असेल, निळं पडत असेल किंवा दूध पीत नसेल, किंवा कोणाला भोवळ येत असेल, खूप दम लागत असेल, तर लगेच दाखवा.
नेमकं निदान आणि उपचार डॉक्टरांनी तपासल्यावरच ठरतात. ही माहिती आजार समजून घेण्यासाठी आहे.
ही माहिती फक्त समजण्यासाठी — कोणती तपासणी किंवा उपचार लागेल ते तपासणीनंतरच ठरतं.
