हृदयाभोवती पाणी साचणं (पेरिकार्डियल इफ्युजन)

हृदयाभोवतीची पिशवी

हृदय एका पातळ, दोन पदर असलेल्या पिशवीत असतं. तिला पेरिकार्डियम म्हणतात. दोन पदरांमध्ये थोडंसं पाणी असतं, म्हणजे हृदय सहज हलू शकतं. सूज, इन्फेक्शन किंवा दुसऱ्या एखाद्या आजारामुळे यात जास्त पाणी साचलं, तर त्याला पेरिकार्डियल इफ्युजन म्हणतात. पाणी हळूहळू साचलं तर पिशवी ताणली जाते. मग बरंच पाणी असलं तरी फार त्रास होत नाही. पण पाणी पटकन साचलं किंवा खूप जास्त झालं, तर ते हृदयाला दाबतं. मग हृदय नीट भरत नाही. या धोक्याच्या स्थितीला कार्डियाक टॅम्पोनेड म्हणतात.

पाणी कशामुळे साचतं?

• व्हायरल इन्फेक्शन किंवा पिशवीला आलेली सूज (पेरिकार्डायटिस)
• TB, आपल्याकडे हे एक महत्त्वाचं कारण आहे
• किडनी फेल होणं
• थायरॉईड कमी असणं
• कॅन्सर किंवा त्याचे उपचार
• हार्ट अटॅक, हृदयाचं ऑपरेशन किंवा प्रोसिजरनंतर
• ल्युपस, संधिवात यांसारखे ऑटोइम्यून आजार

निदान

यात मुख्य तपासणी म्हणजे इको. पाणी किती आहे आणि ते हृदयाला दाबतंय का, ते इकोमध्ये लगेच दिसतं. पाणी कशामुळे साचलं ते शोधायला ECG, छातीचा एक्स-रे आणि रक्ताच्या तपासण्या (CBC, ESR किंवा CRP, किडनी, थायरॉईड) करतात. कधी CT किंवा MRI पण लागतो.

उपचार कसा होतो?

उपचार कारणावर आणि पाणी किती आहे यावर ठरतो. थोडं पाणी असेल तर कारणावर उपचार करतात आणि मधून-मधून इको करून लक्ष ठेवतात. जसं सूज असेल तर सूज कमी करणारी औषधं, TB असेल तर TB चा कोर्स. पाणी जास्त असेल, हृदयाला दाबत असेल किंवा तपासायला लागणार असेल, तर इकोच्या मदतीने बारीक सुईने पाणी काढतात. याला पेरिकार्डियोसेंटेसिस म्हणतात. काढलेलं पाणी लॅबला पाठवून कारण शोधतात. पाणी परत-परत साचत असेल तर पिशवीला छोटी खिडकी करायचं छोटं ऑपरेशन लागू शकतं.

इमर्जन्सीची लक्षणं

दम वाढत जाणं, भोवळ, BP खूप कमी होणं, अंग थंड आणि घामाने ओलं होणं किंवा गोंधळल्यासारखं होणं, ही टॅम्पोनेडची लक्षणं असू शकतात. यात लगेच पाणी काढावं लागतं. 108 ला फोन करा आणि इमर्जन्सी पेज बघा.

नेमकं निदान आणि उपचार डॉक्टरांनी तपासल्यावरच ठरतात. ही माहिती आजार समजून घेण्यासाठी आहे.