हार्ट अटॅकची लक्षणं: पहिल्या तासात काय करावं

"छातीत दाबल्यासारखं होतंय, घाम सुटलाय..." असा फोन आला की घरात सगळ्यांचाच गोंधळ उडतो. गॅस असेल, जरा थांबून बघू, असं वाटतं. पण हार्ट अटॅकमध्ये हा थांबलेला वेळच महाग पडतो. हार्ट अटॅक येतो तेव्हा पेशंट बहुतेक वेळा एकटा नसतो. नवरा, मुलगी, ऑफिसमधला सहकारी — कुणीतरी जवळ असतं. पुढच्या एका तासात ती व्यक्ती काय करते, याला खूप महत्त्व असतं. म्हणून ही माहिती मुद्दाम सोपी ठेवलीय. घाबरलेल्या अवस्थेतही वापरता यावी म्हणून.

थोडक्यात महत्त्वाचं

छातीत दुखणं, दाबल्यासारखं, आवळल्यासारखं किंवा जड वाटणं; दुखणं हातात, जबड्यात, मानेत किंवा पाठीत जाणं; दम लागणं; थंड घाम; मळमळ किंवा चक्कर — ही हार्ट अटॅकची लक्षणं असू शकतात.
शंका आली तरी लगेच ॲम्ब्युलन्ससाठी 108 ला, किंवा 112 ला फोन करा. दुखणं आपोआप थांबतंय का, ते बघत बसू नका.
स्वतः गाडी चालवत दवाखान्यात जाऊ नका.
मदत येईपर्यंत खाली बसा, आराम करा.
ॲस्पिरिन फक्त डॉक्टरांनी किंवा 108 वरच्या व्यक्तीनं सांगितली तरच चावून घ्या. आणि तिची ॲलर्जी नसेल तरच.
जिथे इमर्जन्सी अँजिओप्लास्टी होते, अशा हॉस्पिटलमध्ये पोचायचं बघा.
पेशंट कोसळला आणि नीट श्वास घेत नसेल, तर तो कार्डियाक अरेस्ट आहे. मदतीला हाक मारा आणि लगेच हँड्स-ओन्ली CPR सुरू करा.

प्रत्येक मिनिट का महत्त्वाचं असतं?

हृदयाच्या स्नायूला रक्त पोचवणाऱ्या नसा असतात — कोरोनरी आर्टरी. त्यातल्या एखाद्या नसेत अचानक रक्ताची गुठळी तयार होते आणि ती नस बंद होते. बहुतेक हार्ट अटॅक असेच येतात. जितका वेळ ती नस बंद राहते, तितका वेळ पुढच्या स्नायूला ऑक्सिजन मिळत नाही. आणि प्रत्येक मिनिटाला नुकसान वाढत जातं.

नस लवकर उघडली, तर हे नुकसान कमी ठेवता येतं. त्यासाठी इमर्जन्सी अँजिओप्लास्टी करतात. ती वेळेत शक्य नसेल, तर गुठळी विरघळवणारं औषध देतात. म्हणूनच "दुखणं थांबतंय का बघू" म्हणत घरी घालवलेला वेळ इतका महत्त्वाचा ठरतो.

हा त्रास दुर्मीळ नाही. WHO च्या अंदाजानुसार 2022 मध्ये जगभरात हृदय आणि रक्तवाहिन्यांच्या आजारांमुळे सुमारे 1 कोटी 98 लाख मृत्यू झाले. म्हणजे एकूण मृत्यूंपैकी जवळपास 32%. आणि त्यातले सुमारे 85% मृत्यू हार्ट अटॅक आणि स्ट्रोकमुळे झाले.

मिनिटा-मिनिटाला काय करायचं?

खाली दिलेली वेळ म्हणजे घड्याळ लावून करायची गोष्ट नाही. क्रम लक्षात ठेवा. आणि वेळ वाया घालवू नका.

पहिलं मिनिट: लक्षणं गंभीरपणे घ्या. छातीतला त्रास काही मिनिटांपेक्षा जास्त टिकला, किंवा थांबून परत परत येत असेल, आणि सोबत घाम, दम, मळमळ किंवा चक्कर असेल — तर तो हार्ट अटॅक असू शकतो, असंच धरून चला. आधी घरगुती उपाय करून बघू नका.
1 ते 2 मिनिटं: 108 किंवा 112 ला फोन करा. स्पष्ट सांगा — "हार्ट अटॅकसारखं वाटतंय." पेशंटचं वय, मुख्य लक्षणं आणि पूर्ण पत्ता, जवळची खूण सांगा. फोन चालू ठेवा, लाईन मोकळी ठेवा. ॲम्ब्युलन्सवाले परत फोन करू शकतात.
2 ते 3 मिनिटं: पेशंटला बसवा, हलू देऊ नका. भिंतीला किंवा उशांना टेकून अर्धवट बसणं बहुतेकांना सोयीचं वाटतं. घट्ट कपडे सैल करा. चालणं, जिना चढणं, काही उचलणं — काहीच नको.
3 ते 5 मिनिटं: ॲस्पिरिनबद्दल विचारा. फोनवरच्या व्यक्तीला किंवा तुमच्या डॉक्टरांना पेशंट कोणती औषधं घेतो, ते सांगा. त्यांनी सांगितलं आणि ॲस्पिरिनची ॲलर्जी नसेल, तरच ती चावून खायला द्या. दुसरी पेनकिलर किंवा दुसऱ्या कुणाच्या हार्टच्या गोळ्या देऊ नका.
5 ते 10 मिनिटं: निघायची तयारी. घराचं दार उघडं ठेवा. ॲम्ब्युलन्सला रस्ता दाखवायला कुणालातरी मेन रोडवर पाठवा. चालू औषधांची यादी, जुने ECG, रिपोर्ट, डिस्चार्ज कार्ड एका पिशवीत टाका. पण त्यासाठी निघायला उशीर करू नका.
रस्त्यात: योग्य हॉस्पिटल गाठा. जिथे कॅथ लॅब आहे आणि इमर्जन्सी अँजिओप्लास्टी होते, तिथे बंद नस थेट उघडता येते. स्वतः गाडी चालवू नका. ॲम्ब्युलन्स मिळालीच नाही, तर दुसऱ्या कुणालातरी चालवू द्या. पेशंट शांत बसून राहील.
पूर्ण वेळ: श्वासावर लक्ष ठेवा. पेशंट अचानक कोसळला, हाक मारली तरी उत्तर देत नसेल, नीट श्वास घेत नसेल — तर तो कार्डियाक अरेस्ट झालाय. लगेच हँड्स-ओन्ली CPR सुरू करा. कसं करायचं, ते खाली सांगितलंय.

हे सगळे टप्पे आणि फोन नंबर आमच्या इमर्जन्सी पेजवर एका जागी आहेत. गरज पडण्याआधीच, आजच ते फोनमध्ये सेव्ह करून ठेवा.

ही लक्षणं बऱ्याचदा लक्षात येत नाहीत

छातीत दुखणं हे सगळ्यात कॉमन लक्षण आहे. पण ते दर वेळी जोरात नसतं. काही जणांना तर ते फारसं जाणवतही नाही. खालच्या लोकांमध्ये हार्ट अटॅक दुसऱ्याच कशाचा तरी त्रास समजला जातो.

महिला. महिलांनाही छातीत दुखतं. पण त्यांच्यात दम लागणं, मळमळ, उलटी, पाठीत किंवा जबड्यात दुखणं हे पुरुषांपेक्षा जास्त दिसतं. बऱ्याचदा याला ॲसिडिटी, टेन्शन किंवा थकवा म्हणून सोडून दिलं जातं.
वयस्कर मंडळी. वय जास्त असेल, तर छातीत फारसं दुखत नाही. त्याऐवजी अचानक दम लागणं, एकदम अशक्तपणा, गोंधळल्यासारखं होणं किंवा चक्कर येऊन पडणं — असं दिसू शकतं.
डायबिटीज असणारे. खूप वर्षांच्या डायबिटीजमुळे वेदना जाणवणाऱ्या नसा बधिर होऊ शकतात. मग हार्ट अटॅक आला तरी फक्त दम, घाम, थकवा किंवा "काहीतरी बरोबर नाही" एवढंच जाणवतं.
"गॅस" जो गॅससारखा वागत नाही. पोटाच्या वरच्या भागात किंवा छातीत होणारा त्रास काम करताना वाढत असेल, सोबत घाम येत असेल, किंवा थांबतच नसेल — तर फक्त ॲसिडिटीची गोळी घेऊन घरी थांबू नका.

शंका असेल तरी फोन करा. ECG ला काही मिनिटंच लागतात. घरी बसून वाट पाहण्यापेक्षा ते खूप लवकर उत्तर देतं. कारणं, तपासण्या आणि पुढची काळजी याबद्दल आमच्या हार्ट अटॅक पेजवर जास्त माहिती आहे.

हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट — फरक काय?

हे दोन्ही शब्द लोक एकाच अर्थानं वापरतात. पण ते एक नाहीत. आणि दोन्हीत करायचं प्रथमोपचारही वेगळं असतं.

हार्ट अटॅक म्हणजे रक्तपुरवठ्याचा प्रॉब्लेम. एखादी नस बंद होते, हृदयाच्या काही भागाला रक्त कमी पडतं. पण हृदय धडधडत राहतं. पेशंट बहुतेक वेळा शुद्धीवर असतो, बोलत असतो, अस्वस्थ असतो.

कार्डियाक अरेस्ट म्हणजे हृदयाच्या इलेक्ट्रिक सिस्टीमचा प्रॉब्लेम. हृदय अचानक नीट पंप करणं थांबवतं. पेशंट कोसळतो, हाक मारली तरी उत्तर देत नाही, नीट श्वास घेत नाही. मधूनच एखादा धापेसारखा श्वास येऊ शकतो. हार्ट अटॅक हे कार्डियाक अरेस्टचं एक कारण असू शकतं.

कुणाला कार्डियाक अरेस्ट झाला तर:

मोठ्यानं मदतीला हाक मारा. 108 किंवा 112 ला फोन लावा. फोन स्पीकरवर ठेवा.
एका हाताच्या तळव्याचा खालचा भाग छातीच्या मध्यभागी ठेवा. दुसरा हात त्यावर ठेवा. हात सरळ ठेवा.
जोरात आणि भराभर दाबा — मिनिटाला साधारण 100 ते 120 वेळा. प्रत्येक दाबानंतर छाती पूर्ण वर येऊ द्या.
ॲम्ब्युलन्सची टीम येईपर्यंत, किंवा पेशंट नीट श्वास घ्यायला लागेपर्यंत थांबू नका. जवळ AED मशीन असेल, तर ते चालू करा आणि त्यातून येणाऱ्या सूचना पाळा.

हँड्स-ओन्ली CPR एकदा डमीवर प्रॅक्टिस केलं की नीट जमतं. घरातल्या प्रत्येक मोठ्या व्यक्तीनं एक छोटा CPR कोर्स करून ठेवावा.

पहिला तास संपल्यानंतर

नस उघडल्यानंतरची काळजी तितकीच महत्त्वाची असते. औषधं वेळेवर, आणि BP, शुगर, कोलेस्टेरॉल कंट्रोलमध्ये. कॅथ लॅबमध्ये नेमकं काय होतं, ते अँजिओग्राफी आणि अँजिओप्लास्टीमधला फरक या लेखात वाचा. हार्ट अटॅकचा धोका वाढवणाऱ्या मुख्य गोष्टींपैकी एक म्हणजे हाय BP. त्याचे आकडे कसे वाचायचे, ते BP चे आकडे समजून घ्या या लेखात आहे. इमर्जन्सी नसताना तपासणी करायची असेल, तर अपॉइंटमेंट बुक करा.

घरच्यांचे नेहमीचे प्रश्न

दुखणं कमी आहे. मी स्वतः गाडी चालवत गेलो तर चालेल का?

नाही. दुखणं हलकं असलं तरी हृदयाचे ठोके अचानक बिघडू शकतात. मग गाडी चालवताना शुद्ध जाऊ शकते. ॲम्ब्युलन्समध्ये रस्त्यातच ECG होतो, उपचार सुरू होतात, आणि हॉस्पिटलला आधीच कळवता येतं. ॲम्ब्युलन्स मिळाली नाही, तर दुसऱ्या कुणालातरी गाडी चालवू द्या.

छातीत दुखलं की प्रत्येकानं ॲस्पिरिन घ्यावी का?

नाही. बऱ्याच हार्ट अटॅकमध्ये ॲस्पिरिनचा उपयोग होतो. पण ती सगळ्यांसाठी सुरक्षित नसते. उदा. ॲस्पिरिनची ॲलर्जी असेल, किंवा रक्तस्रावाचा काही त्रास असेल तर. छातीत दुखण्याची दुसरी कारणंही असतात, जिथे ॲस्पिरिनचा उपयोग होत नाही. डॉक्टरांनी किंवा 108 वरच्या व्यक्तीनं सांगितलं तरच घ्या.

दहा मिनिटांत दुखणं थांबलं. तरी दवाखान्यात जावं लागेल का?

हो. थांबून-थांबून येणारं दुखणं ही नस खूप अरुंद झाल्याची, किंवा गुठळी तयार होत असल्याची आधीची सूचना असू शकते. त्याच दिवशी ECG आणि डॉक्टरांची तपासणी लागते. परत दुखलं तर लगेच. पुढच्या आठवड्यातल्या अपॉइंटमेंटची वाट पाहू नका.

तरुण माणसाला हार्ट अटॅक येऊ शकतो का?

हो. वय वाढतं तसा धोका वाढतो, पण तरुणांनाही हार्ट अटॅक येऊ शकतो. विशेषतः सिगारेट किंवा तंबाखू, डायबिटीज, हाय BP, जास्त कोलेस्टेरॉल असेल, किंवा घरात कुणाला कमी वयात हार्टचा त्रास झाला असेल तर. "अजून वय कुठं झालंय" म्हणून लक्षणं टाळू नका. आधी 108, कारण नंतर शोधू.

संदर्भ

ही माहिती फक्त समजण्यासाठी — कोणती तपासणी किंवा उपचार लागेल ते तपासणीनंतरच ठरतं.

हार्ट अटॅकची लक्षणं दिसली, तर पहिल्या तासात काय करावं?